Bài 1. Tổng quan phương pháp khai thác và ứng dụng cơ sở dữ liệu "Trung Hoa Y Điển" trong nghiên cứu thư tịch y học cổ truyền

Tóm tắt

Mục tiêu: Tổng quan phương pháp khai thác và tổng hợp các nghiên cứu ứng dụng cơ sở dữ liệu “Trung Hoa Y Điển” trong nghiên cứu thư tịch Y học cổ truyền, đồng thời phân tích giá trị, ưu điểm và hạn chế của cơ sở dữ liệu này, qua đó gợi mở triển vọng ứng dụng trong bối cảnh chuyển đổi số tại Việt Nam.
Phương pháp: Nghiên cứu được thực hiện theo phương pháp tổng quan tường thuật. Các bài báo trực tiếp ứng dụng CSDL “Trung Hoa Y Điển” theo từ khóa “中华医典” được tìm kiếm trên CNKI, Wanfang và VIP từ khi các CSDL được thành lập đến ngày 31/5/2026. Tổng cộng 1.221 bài báo được xác định, sau khi loại trùng còn 810 bài được sàng lọc, 231 bài được đánh giá toàn văn và 17 bài được lựa chọn vào tập tài liệu tổng hợp chính. Các nghiên cứu này được tổng hợp và phân tích về đặc điểm phương pháp, kết quả và các hướng ứng dụng. Các tài liệu bổ trợ được tra cứu có mục đích để mô tả quá trình hình thành, quy mô, chức năng của CSDL và làm cơ sở cho tổng hợp phương pháp khai thác.
Kết quả: “Trung Hoa Y Điển” là một trong những cơ sở dữ liệu thư tịch Y học cổ truyền Trung Quốc có quy mô lớn, hiện lưu trữ 1.156 đầu sách với hơn 400 triệu ký tự, bao quát các thư tịch y học từ thời Tiên Tần đến cuối thời Dân Quốc. Cơ sở dữ liệu hỗ trợ tra cứu toàn văn và khai thác dữ liệu thư tịch trên quy mô lớn. Tổng hợp 17 nghiên cứu trực tiếp ứng dụng “Trung Hoa Y Điển” cho thấy CSDL đã được ứng dụng trong các hướng chính gồm nghiên cứu lịch sử học thuật và lý luận YHCT, dược học cổ truyền, châm cứu học, y án và kinh nghiệm lâm sàng. Về phương pháp, các nghiên cứu chủ yếu theo hai hướng: khai thác định lượng kết hợp chuẩn hóa dữ liệu, thống kê tần suất và phân tích quy luật hoặc nghiên cứu lịch sử học thuật và lý luận dựa trên phân tích, đối chiếu và diễn giải tư liệu cổ. Bên cạnh ưu điểm về khả năng tra cứu, hệ thống hóa và khai thác dữ liệu, việc sử dụng CSDL vẫn cần lưu ý đến những hạn chế liên quan đến chiến lược từ khóa, sai sót trong quá trình số hóa và yêu cầu kiến thức chuyên môn về văn hiến học.
Kết luận: “Trung Hoa Y Điển” là cơ sở dữ liệu có giá trị trong nghiên cứu thư tịch y học cổ truyền, góp phần nâng cao hiệu quả tra cứu, phân tích và kế thừa tri thức y học cổ truyền trong thời đại số. Kinh nghiệm xây dựng và ứng dụng cơ sở dữ liệu này có thể là mô hình tham khảo quan trọng cho quá trình số hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu thư tịch y học cổ truyền tại Việt Nam trong tương lai.